شیرین ادب

چکیده :

« عبادت : عالی ترین نوع کرنش و تسلیم بودن در برابر خداوند است . در اهمیت عبادت همین بس که آفرینش هستی و بعثت 124 هزار پیامبر برای عبادت بوده است . عبادت بدون پذیرش قلبی ارزش ندارد . انسان باید تسلیم محض و بدون قید و شرط اوامر خداوند باشد و همواره به گسترش فرهنگ عبادت بپردازد و تنها به عبادت و نماز خود اکتفا نکند . بلکه دیگران را نیز به خداپرستی دعوت کند . نماز از بارزترین مصادیق عبادت خداوند است و وسیله ی سنجش اعمال می باشد . پیامبر اکرم (ص) می فرماید : « مرز میان اسلام و کفر چیزی بیش از رها کردن نماز نیست . آری نماز معراج مومن است . نماز به خالق هستی و دل کندن از علایق دنیوی و مادیات و شهوات است . اسرار فروع دین یعنی زکات ، روزه ، حج ، جهاد ، امر به معروف و نهی از منکر ، تولی ، تبری ، همه در نماز جمع است و ایدئولوژی اسلامی را در برگرفته است . جمله حی علی الصلاه و حی علی الفلاح که آن را در اذان و اقامه می خوانیم به ما می گوید که نماز ، خود در رستگاری و خوشبختی است نه هدایت کننده بسوی آن . بازدارندگی از گناه جزئی از طبیعت نماز است ، نمازی که نمازگزار را به یاد نیرومندترین عامل بازدارنده از گناه ، یعنی مبدأ و معاد می اندازد ، باید دارای خاصیت بازداری از فحشا و منکر باشد . قوی ترین قدرتی که ممکن است انسان تولید کند نیروی دعا و عبادت است ، قدرتی که مانند قدرت جاذبه ی زمین ، وجودش حقیقی و قابل لمس است ، نماز عامل آرامش بخش به جسم و روح و قلب است . »

واژه های کلیدی : کرنش – تولّی و تبرّی – فروع دین – نماز – معراج – مؤمن

مقدمه :

چرا عبادت ؟

عبادت به معنای اظهار ذلت ، عالی ترین نوع تذلل و کرنش در برابر خداوند است . در اهمیت آن ، همین بس که آفرینش هستی و بعثت پیامبران (عالم تکوین و تشریع) برای عبادت است . خداوند می فرماید : وَ ما خَلَقتُ الجِنَّ وَ الاِنسِ اِلّا لِیَعبُدُون . هدف آفرینش هستی و جن و انس ، عبادت خداوند است ، پس هدف از خلقت جهان و بعثت پیامبران ، عبادت خداوند بوده است . روشن است که خدای متعال ، نیازی به عبادت ما ندارد و سود عبادت به خود پرستندگان بر می گردد . هم چنان که درس خواندن شاگردان به نفع خود آنان است و سودی برای معلم ندارد » (قرائتی ، 1386 : 18/19)

« عبودیت نه عبادت : پرستش و عبادت ظاهری ، اگر بدون تسلیم و پذیرش قلبی باشد بی ارزش است (بنده) باید تسلیم محض و بی قید و شرط امر (خدا) باشد و در برابر فرمان الهی و دین خدا ، سلیقه ها و خواسته های شخصی را کنار بگذارد و بی نیش و نوش دیگران و خوش آمدن مردم بی اعتنا باشند . این تسلیم محض و بی چون و چرا همان (عبودیت) است که فلسفه عبادت است . فرمان خدا درباره سجده بر آدم سرپیچی کرد و مطرود شد . ریشه استکبار و اعراض مردم از دعوت های انبیاء آن بوده که حالت تسلیم و عبودیت نداشتند و تابع خواسته های دل بودند » (قرائتی ، 1386 :40)

« توسعه عبادت : مومن خداپرست ، باید به گسترش فرهنگ عبادت بپردازد و تنها به نماز و عبادت خود اکتفا نکند ، بلکه دیگران را هم با خدا و پرستش ، آشنا کند . توصیه به حق و وظیفه تبلیغ ، بر عهده هر مومن است . خداوند بعد از ایمان و عمل صالح ، انسان را به دعوت حق و صبر فرا می خواند . (وَ تَواصَوا بِالحَقِّ وَ تَواصَوا بِالصَّبرِ) اگر ده نفر سیگاری وارد منطقه ای شوند در مدت کمی افراد زیادی را با دود آشنا می کنند . چرا نباید تعدادی اهل نماز و عبادت مردم را با خدا آشنا سازند و زمین و محیط را محل پرستش خدا سازند ؟ باید با تمام نیرو ، در خانه ، محله ، مدرسه ، اداره و شهر و روستا به فکر توسعه اهداف الهی خود باشیم و در این راه هرگونه توانایی خود را به کار گیریم » (قرائتی ، 1386 : 45)

سوال :

1- هدف از نماز خواندن چیست ؟ و چرا باید در زمان های خاص آن را به جا آورد؟

2- با این که خداوند نیازی به نماز ندارد برای چه نماز می خوانیم ؟

3- کارکرد های نماز چیست ؟

4- علل بی رقبتی برخی از افراد به نماز چیست ؟

5- چرا نماز ستون دین است ؟

6- نماز گزار حقیقی چه ویژگی هایی دارد ؟

« ارزنده ترین گوهر مقصود نماز است / زیبنده ترین هدیه به معبود نماز است / کوبنده ترین اسلحه ی مکتب توحید / کز ریشه کند خصم تو نابود نماز است / فرمود علی شیر خدا ساقی کوثر / در مکتب ما شاهد و مشهود نماز است / این نکته رسول مدنی گفت به سلمان / سرّی که به توفیق تو افزود نماز است / در دادگه عدل خداوند روز قیامت / از صلح حسن مقصود نماز است / از آمدن کرب و بلا آنچه به عالم / مقصود حسین بن علی بود ، نماز است / آن روز که آید ز پس پرده غیبت / اول هدف مهدی موعود نماز است » (راشدی ، 1380 : 202/203)

چرا در اسلام این همه به نماز سفارش شده است ؟

نماز از مهمترین سفارش های انبیاء بوده و از بارزترین مصادیق عبادت است . حضرت لقمان به فرزندش می گوید : پسر کم نماز را بر پای دار ( یا بُنَیَّ اَقِم الصَّلوه) نماز داروی نسیان و وسیله ی ذکر خداوند است . ( اَقِمِ الصَّلوهَ لِذِکری ) .

نماز نور چشم پیامبر عزیز است که فرموده است : (قُرَّهَ عَینی فی الصّلوه ) . نماز اهرم استعانت در غمها و مشکلات است . خداوند می فرماید : از صبر و نماز در مشکلات کمک بگیرید و بر آنها پیروز شوید . (وَ استَعینوا با الصَّبر و الصّلوه ) ( قرائتی ،1386 : 79) « نماز داروی تکبر است . علی (ع) می فرماید : خداوند ، نماز را واجب کرد تا انسان را از کبر دور کند . ( وَالصَّلوه تَنزیهاً عَنِ الکِبَر) نماز وسیله سنجش مردم است (الصَّلاهُ میزانٌ) نماز اولین سوال در قیامت است : ( اوَّلَ ما یُحاسَبُ بِه العَبدالصّلوه ) نماز گناهان را از بین می برد . در حدیث ، نماز به نهری تشبیه شده که انسان روزی پنج بار در ان شست و شو می کند و دیگر چرکی باقی نمی گذارد . نماز رابطه ی مخلوق با خلق است . انسان مادی را معنوی می کند و انسان را علاوه بر  آشنا کردن با خدا ، با طبیعت نیز آشنا می سازد . با آب ، خاک ، قبله ، طلوع ، غروب ، وقت و ... نماز تنها عبادتی است که حتی در حال غرق شدن و جنگ هم ساقط نمی شود و برترین فریاد آزادگی انسان از سلطه ی قدرتمندان و اعلام بندگی در آستان خداوند است . نماز وسیله ی نزدیک شدن انسان به خداست و زنده نگه داشتن سنت ابراهیم و محمد (ص) و حسین (ع) و مهدی (عج) است . نماز آخرین سفارش انبیائ و اخرین سفارش امام صادق (ع) پیش از وفات است که همه خویشاوندان و فرزندان را دور خود جمع کرد و توصیه نمود که هر که نماز را سبک بشمارد مشمول شفاعت ما در قیامت نخواهد شد . نماز برای اولیای خدا شیرین و برای منافقان دشوار و سنگین است ، نماز کوبنده شیطان است : ( مُدجره للشَّیطان )» (قرائتی ، 1386 : 80/81).

پیوند نماز با اصول ، فروع ، اخلاق و عرفان اسلام  :

 اگر از جنبه های خداشناسی ، اخلاق و احکام به نماز بنگریم ، به این حقیقت می رسیم که برای افزونی شناخت یزدان و برخورداری از خُلق و خوی نیک ، هیچ عبادتی و هیچ کاری همانند نماز مؤثر نیست وهیچ عبادتی مانند نماز مشتمل بر اسرار و فواید احکام دیگر نیست . هم چنین ، اسرار فروع دین ؛ یعنی زکات ، روزه ، حج ، جهاد ، امر به معروف و نهی از منکر ، تولّی ، تبرّی ، در آن جمع است و ایدئولوژی اسلامی را در برگرفته است ، هم چنین نماز ، عبادتی است که دربردارنده ی عرفان و اخلاق اسلامی است و درس های بزرگی ؛مانند صبر ، توکل ، شکر ، حمد سپاس ، دعا ، تسلیم و مانند آنها را به انسان می آموزد .» (راشدی ، 1380 : 191)

اهمیت نماز :

 جز آنچه از آیات و احادیث نقل شد رفتار اولیای خدا نیز اهمیت و جایگاه آن را بیان می کند . امام حسین (ع) حتی روز ظهر عاشورا در میدان مبارزه و در برابر تیر های دشمن هم نماز را رها نکرد . پیشوایان معصوم ما هنگام نماز ، رنگ خود را می باختند و می فرمودند : وقت ادای امانت الهی و حضور در پیشگاه الهی است . گرچه بعضی نماز را به طمع بهشت یا ترس از عذاب جهنم می خوانند . اما امام علی (ع) نماز را نه برای تجارت یا سپری شدن از آتش ، بلکه به خاطر شایستگی خدا برای عبادت ، انجام می دهد ، آنکه اهل نماز است با مبدأ هستی مرتبط است . مثل خلبانی که با اتاق فرمان ارتباط دارد . نماز سبب آمرزش گناهان و زدودن آثار لغزش هاست . قرآن پس از دستور به نماز می فرماید (اِنَّه الحَسَناتَ یُذهِبنَ السَّیئات) نیکی ها بدی ها را از بین می برد . (قرائتی ، 13869 : 82/83)

ترک نماز :

 در جای دیگر ، به نماز گزارانی که نسبت به نمازشان سهل انگار و بی اعتنا هستند و گاهی می خوانند و گاهی نمی خوانند می گوید : وای بر آنان (فَوَتلٌ لِلمُصَّلّین ، اَلَّذینَ هُم عَن صَلاتِهم ساهُون) رسول خدا (ص) فرموده است هر که از روی عمد و با توجه نماز را رها کند ، از اسلام خارج شده و کافر است . و نیز فرموده است : مرز میان اسلام و کفر ، چیزی بیش از رها کردن نماز نیست » (قرائتی ، 136 : 87)

« نماز موثرترین سلاح بر علیه شیطان ها : شیطان مردم را از اطاعت پروردگار به اطاعت خود می خواند اما نماز آنان را به فطرت اصلی شان سوق می دهد . از این رو نماز ، موجب افسرده گشتن شیطان هاست . دور کردن شیطان : یعنی نزدیک کردن انسان به ساحت قدس پروردگار و نهی از منکرات و امر به معروفات و هر عبادتی که دارای این ویژگی باشد ، اهمیت ویژه ای دارد » (راشدی ، 1380 : 170)

« نماز موجب رویکرد ایزد به بنده خویش :

خدای متعال ، لطف ویژه و اقبال خاصی به نمازگزاران دارد و روی آوردن به پروردگار به بنده ، سبب کاملی برای سعادت و درستکاری اوست ، روی آوردن خدا به بنده ، به معنی آمرزیدن گناهان و برآوردن حاجات و آبادکردن دنیا و عقبای او و نزدیکی بنده به بارگاه یزدان و حشر او با پیامبران و امامان و برخورداری از لطف و رحمت ایزدی و سعادت ابدی است . نماز در نخستین پایه ، باعث روی آوردن بنده بسوی کردگار بزرگ است و در دومین مرحله ، موجب اقبال ایزد منان به بنده است » (راشدی ، 1380 : 184/185)

« نماز پرواز روح :

 در احادیث از نماز به عنوان معراج مومن یاد شده است در یک مقایسه می توان طیران معنوی و عروج عرفانی یک نمازگزار را با یک خلبان و پرواز او با هواپیما در آسمان مقایسه کرد : 1- بیشتر نیرو و فشار هنگام کنده شدن هواپیما از زمین است . در عبادت و نماز هم ، بیشترین سختی و فشار ، غلبه بر هوای نفس و شروع به عبادت است . 2- اهمیت هر پرواز ، فرود سالم و بدون خطر ، هواپیما است ، شروع عبادت هم وقتی ارزش دارد که پایان آن سالم و بدون آفیت عجب و غرور و بدون ضایعه (حبط الاعمال) باشد . 3- هواپیما ، برای سوخت خود نیاز به بهترین حالص ویژه دارد . معراج روحی نمازگزار هم محتاج توجه به خالص و نفی همه عبودیت هاست . 4- برای پرواز ، خلبان باید از سلامت کامل برخوردار باشد ، در نماز و بار یافتن به محضر خداوند نیز ، قلب سلیم لازم است . 5- پرواز هواپیما ، با دوبال است و با یک بال طیرانی صورت نمی گیرد . نماز هم همراه با ارتباط خدا ارتباط سالم مردم لازم است و در کنار (حق الله) باید (حق الناس) را هم ادا کرد .» (قرائتی ، 1386 : 96)

به هر حال ، نماز که توجه به خالق هستی و دل کندن از علایق دنیوی است برای اهل معرفت یک پرواز به حساب می آید . پروازی فراتر از طیران پرندگان در فضا ، یا پرواز هواپیما در جو و بالاتر از آن ، آنچه انسان را زمین گیر می کند ، وابستگی های او به مادیات و شهوات است . به قول سعدی :

طیران مرغ دیدی ؟ تو ز پای بند شهوت              بدر آی تا ببینی طیران آدمیت

                                                                                          (قرائتی ، 1386 : 98)

« همکاری و هماهنگی نماز در تأمین خوشبختی :

 (اِنَّ هذا القُرآنَ یَهدیِ لِلَّتیِ هِیَ اَقوَمُ) به ما می گویند که هدایت های قرآنی در زمینه ی اقوام مسائل بشر یعنی درباره با اقوام ترین ، پایه ای ترین و اساسی ترین مسائل اوست که عبارت از (اخلاق ، جهان بینی ، ایدئولوژی) صحیح است و این نکته ، قابل تحقیق که تمامی هدایت ها و ارشادات قرآنی در یکی از این سه طبقه جای می گیرد و از آن خارج نیست و از آنجا که نماز ، مانند قرآن مشتمل بر جهان بینی و اخلاق ایدئولوژی صحیح اسلامی است باید آن را عصاره قرآن و همانند آن هدایتی بسوی سعادت دانست ، اما حمله (حی علی الفلاح) که آن را در اذان واقامه می خوانیم ، به ما می گوید که نماز ، خود رستگاری و خوشبختی است نه هدایت کننده بسوی آن و خدا پاداش شایستگان نیکوکاری را که به قرآن چنگ می زنند و نماز را به پا می دارند ، ضایع نمی کند » (راشدی ، 1380 : 192)

« نماز از زشتکاری و هرزگی باز می دارد :

 خدای تعالی در سوره عنکبوت برای دلداری پیغمبر (ص) و آرام دادن به قلب و نیرو دمیدن به روح او فراز هایی از سرگذشت جوامع پیشین و پایان غمناک زندگانی آنان را که پیامد رفتار نادرست آنان در برابر هدایت و ارشاد های رهبران خدایی و پیامبران بزرگ الهی بوده است بیان می کند ، آنگاه برای آنکه بتواند امت خویش را به اصلاح آورد و از گناهان مصیبت باری که پیشینیان مرتکب شده اند ، دور نگه دارد و جامعه ای متفاوت با جوامع پیشین تربیت کند ، طی دو فرمان ، خط مشی کلی و جامعی را فراروی وی قرار می دهد . فرمان اول ، برخواندن وحی مردم و اشنا کردن آنان با کتاب خداست (اُتلُ ما اُحیَ اِلَئِکَ مِنَ الکِتاب .... ) و فرمان دوم برپاداشتن نماز در میان مردم (وَ اَقِمَ الصَّلاه) این دو فرمان ، یک خط است و در یک راستا از آن دو با دیگری هماهنگ است ، زیرا که وحی پیامی آسمانی برای بهسازی و تنزیر افراد و جوامع است و به آنان دور باش از گناه و درس ذکرخدا می دهد . که (هدی) و (تذکره) است . نماز نیز از گناه زشت و اعمال ناروایی که مورد رد و انکار فطرت است باز می دارد : (اِنَّ الصَّلوه تَنهی عَنِ الفَحشاءِ وَ المُنکَر) و همانند وحی ، ذکر خداست که آنچه در نماز میخوانیم ، یا کلام است و یا برگرفته از کلام خدا و افعال نماز نیز صورت تجسم یافته ی افکار آن است و چنان که آیه می گوید : ذاکر بودن نماز ، مهم تر از ناهی بودن آن است . تا این جا سخن مربوط به هماهنگی قرآن و نماز در امر یادکردن از خدا و دفع مفاسد پنهان و آشکار و اصلاح فرد و جامعه است که در موضوع همکاری و هماهنگی نماز و قرآن در تأمین خوشبختی نیز به آن اشاره شد » (راشدی ، 1380 : 232)

« نقش عبادت :

 عبادت ، قرار دادن همه ابعاد زندگی در مسیر خواست و رضای الهی است . این گونه رنگ خدایی زدن به کار ها ، تأثیرهای مهمی در زندگی انسان دارد که به گوشه ای از انها اشاره می شود : 1- باقی ساختن فانی : انسان و همه تلاش هایش از بین رفتنی است ، اما آنچه برای رضا خدا قرار گیرد و متعلق به الله باشد ، به صورت ذخیره در می آید و باقی است . 2- تبدیل مادیات به معنویات : اگر هدف در کارها خدا باشد و انسان بتواند نیت و انگیزه و جهت کارهایش را در مسیر خواست خدا قرار دهد و بنده او باشد ، حتی کارهای مادی از قبیل خوردن ، پوشیدن ، مسافرت ، تحصیل ، همه و همه معنوی می شود ، برعکس گاهی مقدس ترین کارها ، اگر با هدف مادی و دنیوی انجام گیرد ، از ارزش می افتد . اولی نهایت استفاده و دومی نهایت زیان . 3- سازندگی فرد و جامعه : عبادت و توجه به خدا و پرستش او ، چون همراه با نادیده گرفتن هوس ها و تمیلات ، و تفاخر نداشتن نسبت به لباس و نژاد و زمین و شهر است و انس گرفتن با خدا و دل بستن به بی نهایت قدرت و کمال و تشکر از صاحب نعمت است . این مسائل ، در ساختن فکر و زندگی فردی و اجتماعی مردم نقش دارد . عبادت ، حرکت در مسیر مستقیم الهی است . عبادت هم انسان را به صورت فردی ، از بردگی ها و هوس ها و گناهان و شیطان نجات می دهد و هم یک جامعه عابد ، که خدا را می پرستند ، از پرستش طاغوت ها و ستمگران و ابرقدرت ها آزاد می شود » (قرائتی ، 1374 : 19/20)

« بازدارندگی از گناه ، جزئی از طبیعت نماز است ، نمازی که نماز گزار را به یاد نیرومندترین عامل بازدارنده از گناه : یعنی مبدأ و معاد می اندازد ؛ باید دارای خاصیت بازداری از فحشاء و منکر باشد . نماز به قدر برخورداری از کمال و روح عبادت از فحشا و منکر باز می دارد ، به عبارت دیگر هر نمازی به اندازه نقص و کمالش صاحب خود را از فحشا و منکر منع می کند . لیکن نماز هر چند سطحی و ناآگاهانه باشد ، غیر ممکن است که هیچ گونه تاثیری در نماز کننده نگذارد . » (راشدی ، 1380 : 233)

« فضل نماز ، بقدر بازدارندگی از گناه :

 اگر ایمان را همانند یک درخت بدانیم ، نماز ها به منزله آبکش ها و آوند های آن است و بازماندن از گناهان ، میوه های آن . درختی که آبکش نداشته باشد و شیره گیاهی در آن جریان نیابد ، می خشکد و میوه ای نمی آرد . هم چنان است ایمانی که همراه نماز نباشد . درخت چنین یعنی بدون تردید ، خشک خواهد شد ، میوه منع از گناه نخواهد داشت و اجتماع بیمار را شفا نخواهد داد . نماز دارای فضیلت است که همانند رگ های موجود در گیاهان عمل کند . نقش غذاسازی و آبرسانی به دیگر اندام های درخت دین را بر عهده گیرد و آن را سرسبز ، شاداب و پر ثمر نگه دارد هم از مرگ ایمان جلو گیرد و هم منع از گناه کند . و با دفع آفت فساد و برآوردن بار شیرین صلح و سواد ، انسان ساز و جامعه ساز شود . نقش نماز و ارتباط آن با دیگر اجزای دین را به خوبی می توان از این دریافت که : رگ حیات ایمان ، نماز است ، شیرابه جانبخش آن زکات ، خرمی اش ، حلق و خوی نیک ، میوه ان نهی از فحشاو منکرات و فایده اش ، شفا و بهبود پیکر بیمار اجتماع » (راشدی ، 1380 : 243)

« توصیف های کوتاهی از نماز :

نماز برقراری ارتباط با الله و بریدن از آلهه هاست . نماز سکوی اعتلا و عروج انسان است . نماز معیار حق جویی ، شکوفایی جوانه ها وجود و پیمان تسلیم است . نماز پیام مکتب ، ستون دین و قلّه بالندگی است . نماز درس خاک طبعی و فروتنی و بریدن از منیت هاست . نماز کلاس درس و کتاب هستی است . نماز صف آرایی در کرانه هستی و دیدن نادیدنی هاست . نماز نیاز همیشه ی انسان به شکفتن است . نماز ، سکینه روح آرامش خاطر و وقار ظاهر است ، نماز کشش عاشقان ، محبوب خاشعان و مهر معبود است . نماز ، قربانی کردن هوس ها ، زدودن زشتی ها ، نفی انحصار طلبی ها ، سدّ کژروی ها ، عامل خویشتن داری ها ، رهبر نیکی ها و زیبایی های دنیا و آخرت است . نماز چراغ هر خانه و کاشانه ، زینت هر شهر و دیار و عطف حیات است . نماز پرفروز ترین ستاره آسمان احکام اسلامی است . نماز نوید بخش سلامت جسم ، بهداشت و روان و طهارت روح است . نماز چشمه جوشان معرفت است . نماز ارزش است و نگهدار ارزشهاست . نماز ، پالایش وجود ، و آلایش روان و باران رحمت است . نماز ، انعکاس فریاد روح محبوس در جسم است . نماز ، رأس تمام عبادت هاست . نماز ، وسیله محو گناهان است . نماز اصلاح فرد و جامعه است . نماز ، ایجاد کننده ، اخوّت اسلامی است . نماز موجب تابش انوار الهی است » (راشدی ، 1380 : 80)

« در نماز راه و رمز و اهداف چندی نهفته است و بدون آنکه نماز در قالب و زمان خاص انجام شود ان اهداف تأمین نمی شود . الف) یاد و ذکر خدا : زیرا انسان موجودی فراموش کاری است بنابراین هرچند ساعت یک بار ، با خواندن نماز ، خدای سبحان را یادکرده و متذکر وجود لایتناهای او می شود . ب) وقتی انسان متذکر خدا بود و خدا را مراقب خویش دید ، قهراً از انجام گناه و منکرات شرم و حیا می کند . بنابراین یکی از اهداف نماز ، جلوگیری از فحشا و منکرات است . ج) عبودیت و خشوع و خضوع در پیشگاه مقام ربوبیت ، به طور مودب ایستادن ، رکوع کردن ، جبین برخاک ساییدن و ... همه نشانه های خضوع است ، و این حقی است از سوی خدای سبحان که هر انسانی موظف به ادای آن است . د) تشکیل جماعت ها ، ویل دورانت می نویسد : « بر هیچ انسان منصفی پوشیده نیست که شرکت مسلمانان ، در نماز های جماعت روزانه ، چه اثر خوبی در وحدت و تشکل آنها دارد . با کمی دقت می توان دریافت که در سایه ی همین جماعت ها و جمعه هاست که انسجام و اتحادی در اقشار مختلف ایجاد می شود ، و در سایه آن برکات و ارزش هایی وجود دارد . ه) شادابی روح انسان ، نماز در ساخت روح انسان همان نقشی را ایفا می کند که نرمش و ورزش در ساخت جسم انسان ایفا می نماید . خلاصه آنکه اهداف نماز – که دارای ابعاد مختلف اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی – بدون اینکه نماز در زمان معین و با نظم خاص انجام شود ، تأمین نمی گردد » (کلباسی ، 1387 : 15/16/17)

« آثار بهداشت و درمان نماز :

نمازگزار مسلمان حق ندارد از غذاها و نوشیدنی های حرام استفاده کند . خوردن و نوشیدن غذاها و نوشیدنی هایی که نجس شده باشند ، حرام است ؛ یعنی علاوه بر آشکار تن ، درون جسم مسلمان نیز باید از نجاست های بیرونی محافظت گردد ، همچنین باید از خوراکی ها و نوشیدنی هایی ، مانند گوشت خوک و مشروبات الکلی که ذاتاً حرام است ، بپرهیزد . در نتیجه ، نماز ، نمازگزار را از بیماری ها و پیامد های سوء این گونه تغذیه ها مصون می دارد . هنگامی که بعضی از مسلمانان صدر اسلام شراب نوشیده بودند و به نماز ایستادند ، در نماز به جای (اِیّاکَ نَعبُد) ، (اِیّاکَ أعبُد) گفتند . قرآن به آنان دستور داد که به هنگام سستی به نماز نزدیک نشوند . تا بفهمند که چه می گویند و چه می خوانند . نمازگزار باید از خوردن لقمه حرام نیز بپرهیزد ، لقمه های حرام آثار نامطلوب روحی و اجتماعی بر جای می گذارد ، خوردن حق دیگران و تغذیه از مال حرام ستمکاری است و ستم ایجاد قساوت قلب می کند و دلی که سخت شده باشد ، نمی تواند با خدا رابطه برقرار کند ؛ هر چند صاحب چنین لقمه ای و چنین قلبی ، نماز فریب بخواند » (راشدی ، 1380 : 33)

« نگهداری بدن از میکروب ها و ویروس های ناشی از گناه و حفظ سلامت نسل :

نماز باعث تقوی است نه تنها روح را بلکه جسم را نیز از آلودگی های ناشی از گناه نگه می دارد . بیماری های ناشناخته و خانمان براندازی که امروز در جهان شایع شده است و سلامت نسل بشر را به مخاطره افکنده است ، مطمئناً نتیجه تبهکاری کسانی بوده است که اهل نماز و نیایش نبوده اند » (راشدی ، 1380 : 37)

« انس گرفتن با نماز :

 به نظر می رسد ما وقتی با نماز انس می گیریم که نخواهیم فقط وقت نماز بنده خدا باشیم و در سایر اوقات برده هوا و هوس و دنیا ، اگر در اوقات دیگر شبانه روز هم در ارتباط با خدا بودیم و در فضای عبودیت خدا نفس کشیدیم و گام برداشتیم ، با نماز هم سنخ و مأنوس خواهیم بود ؛ چرا که در اوقات دیگر هم مشغول عبادت و ارتباط با خدا به وسیله انجام دادن واجبات و ترک محرمات و پرهیز از غفلت ها هستیم و آنها هم خود نوعی نماز است . در این صورت انس با نماز حاصل می شود . » (کلباسی ، 1387 : 37/38)

« نماز و نیایش شفابخش امراض صعب العلاج :

« دکتر کارل» فیزیولوژیست معروف فرانسوی درباره آثار جسمانی و درمانی مطلق نیایش می نویسد : حالت دعا و مناجات ، اثری در اعضای بدن ما به جا می گذارد که در نوع خود بی سابقه است . در روز اول آنقدر جالب توجه نیست . اما کم کم ، وقتی که عادی شد ، هیچ لذتی نمی تواند ، با آن برابری کند ... . قوی ترین قدرتی که ممکن است انسان تولید کند ، نیروی دعا و عبادت است . قدرتی که مانند قدرت جاذبه زمین ، وجودش حقیقی و قابل حس و لمس است . «دکتر فردریک مایزر» استاد بیماری های اعصاب در ایالات متحده آمریکا می گوید : امروزه بشر امکان پیدا کرده است که بسیاری از بیماری های کشنده و خطرناک را به طرز شگفت انگیزی در ظرف مدت بسیار کوتاهی معالجه کند ولی صرف نظر از این معجزات درمانی که امروزه بشر به آن دست یافته است ، طریقه های اعجاز آمیزی دیگری نیز هست که بسیاری از بیماری های مهم و خطرناک را ؛ مانند فلج و غیره که نه علتی برای آن می توان یافت و نه از نظر پزشکی می توان به وسیله جراحی و اسکلژی و احتزازی کاری کرد ، درمان می کند . هزاران حالت و بیماری های سخت داریم که مشهورترین پزشکان ما هم نتوانسته اند کوچکترین امیدی به درمان آن پیدا کنند اما همین بیماران با این همه نا امیدی که در شفای آنان بوده است ، ضمن یکی از معجزات شگفت انگیز نماز و دعا ، بیماریشان به طور کامل شفا یافته و سلامت عقل خود را باز یافته اند » (راشدی ، 1380 : 39/40)

« تسکین دهنده دردها و تقویت کننده سیستم دفاعی بدن :

 از دیرباز نقش نماز در آرامسازی انسان مکرّراً امتحان و بررسی و ثابت شده است و در بسیاری از تألیفات علمی ، اعم از نوشته های مسلمین و غیر مسلمین به این حقیقت اذعان شده است شاید بتوان بررسی ها و پژوهش های ده ساله (آلن برگین) استاد و روان پزشک را یکی از جامع ترین و عالمانه ترین و در عین حال تازه ترین کار های انجام یافته در مورد نقش ارزش ها و اعمال دینی از جمله نماز دانست . او با مطرح کردن دو عنوان ، نقش مثبت ارزش های دینی را در دوران درمانی ، ارتباط دین را با بهداشت روانی و ضرورت بکارگیری موضوعات ارزشی و دینی را در آموزش ها و درمان های بالینی بیماران ، به طول مشخص ، مورد تأیید قرار گرفته است . خواندن نماز ، آن هم حداقل پنج بار در روز ، می تواند بهترین برنامه تمرین آرام سازی و فراگیری آن باشد . معمولاً وقتی آدم کیفیت آرام سازی را یاد بگیرد ، قادر می شود که خود را از تشنجات عصبی ناشی از فشار ها و گرفتاری های زندگی نجات دهد . حالت تمرد اعصاب و آرامش روانی حاصل از نماز ، انسان را از اضطرابی که بیماران روانی همواره از آن رنج می برند ، می رهاند ؛ چون این حالت ها معمولاً تا مدتی پس از نماز ، نیز در انسان باقی می ماند و ادامه می یابد . نکته دیگری که قابل ذکر است ؛ این است که عبادت انسان ساز و شفابخش نماز ، علاوه بر تاثیر درمانیی که پس از هجوم استرس ها ف اضطرابات دارد ، دارای نقش پیش گیری کننده از آنها نیز هست ، بویژه این نقش را در نماز های جماعت و نماز نشاط بخش و عبادی – سیاسی جمعه ، بیشتر می توان یافت ، زیرا جلوه هایی که از همبستگی امت اسلامی در نماز های جمعی به نمایش گذاشته می شود ، چهره های مومن و مایل به خدمتی که در آن ها دیده می شود ، گرمایی که از عواطف قلبی آنان احساس می گردد ، خود بهترین مایه آرامش خاطره هاست . تنها نماز نیست که بیماری های روان تنی را شفا می بخشد بلکه در روایات اسلامی ، تلاوت برخی از آیات و سوره های قرآن بویژه سوره حمد ، برای شفای بیماران سفارش شده است . » (راشدی ، 1380 : 40/41)

« تلاش برای آشنا ساختن دیگران با نماز

 کاری بس ارزشمند است و مورد پسند است . دعوت مردم به آشنایی با خداوند و عبادت او ، از برجسته ترین و متعالی ترین امور است . برای ترغیب و تشویق به نماز : الف- در آغاز بایستی زیربناهای فکری فرد را مورد بررسی قرار داد و در اصلاح آن کوشید . نماز عملی است که در مجموعه عقیده توحیدی ، دارای معنا و فلسفه است پس در آغاز بایستی این مجموعه شناخته شود تا نماز جایگاه خود را در ذهن و اندیشه فرد باز یابد . در این مسیر ابزار هایی به مدد انسان می آید ، تا او را از فراموش کردن مسیر و هدف باز دارد که از مهمترین آنها نماز است . آدمی بدون نماز راه را گم خواهد کرد . نماز های پنج گانه ، همانند چراغ های برق هستند که مسیر طولانی و پرخطر را روشن کرده اند تا کسی راه را گم نکند و به بیرانه و سقوط کشانده نشود . خداوند نیاز به هیچ مخلوقی ندارد . از این رو آنچه که به عنوان عبادات بر آن تأکید شده ، جملگی در جهت کمال انسان است . نماز دارای آثار و فلسفه های متعدد دیگری هم هست که به آن اشاره می کنیم : 1- نماز ، تقدیر و سپاس گذاری از خداوند است . 2- موجب آرامش انسان است . 3- موجب یاد خداست . 4- نماز زمینه پرهیز از گناه را در انسان فراهم می کند . 5- نماز تأکیدی بر نظافت و سلامتی است . 6- نماز دارای آثار و وحدت بخش اجتماعی است .

ب) بیان فلسفه و اسرار نماز به اندازه فهم هر شخص ؛ مثلا به او گفت که اگر کسی به شما خدمتی هر چند کوچک انجام دهد ، از او تشکر می کنید و یا اگر کسی شما را به میهمانی دعوت کرد و انواع غذاها و شیرینی را برای شما فراهم و همه گونه از شما پذیرایی نمود ، از او تشکر می کنید و اگر بدون اینکه یک کلمه از او سپاس گزاری کنید از منزل او خارج می شوید ، همه کسانی که این برخورد را می بینند ، شما را سرزنش می کنند . حال خداوند عالم که همه چیز از اوست ؛ و نه تنها هستی ما از اوست ؛ بلکه تماما این نعمت های گوناگون را برای ما آفریده است و در سختی ها و مریضی ها و مشکلات ما را کمک می کند و نجات می بخشد ، همیشه بر سر سفره کرم او مهمان هستیم ، تشکر نمی خواهد ؟ نماز و عبادات ما تشکر بسیار ناچیز از خدای عالم است ؛ گر چه او به این تشکر نیاز ندارد و سود آن عاید خود ما می شود . به طور کلی از این راه ها برای تشویق کودکان و نوجوانان می توانید بهره بگیرید : 1- تشویق کودکان و نوجوانان هنگامی که نماز می خوانند . 2- تهیه لباس مخصوص و سجاده و تسبیح زیبا و یا برای دختر بچه ها مقنعه و چادر مناسب . 3- تشکیل نماز جماعت در منزل یا بردن بچه ها به مساجد . 4- نقل قصه ها و داستان های شیرین در حد فهم آنان از نماز بزرگان و اشعار و احادیث زیبا در این باره . 5- ترک مستحبات در ابتدای کار ، طول ندادن نماز و رعایت توانایی کودکان و جوانان . 6- رعایت نظافت محل نماز و بردن آنها در مساجدی که نظیف است و جلب توجه می کند . 7- خود مربیان به نماز اهمیت بدهند و در اول وقت آمادگی خود را نشان دهند . 8- بیان عظمت نماز و این که از هر کاری اهمیت آن بیشتر است . 9- آنها را از مصاحبت با افراد بی نماز و یا آنانی که به نماز اهمیت نمی دهند ، دورنگاه داشتن . 10- فراهم کردن فیلم های نمایشی درباره نماز و کتاب هایی که در مورد نماز است .

مورد ج) عشق و علاقه به اهل بیت (ع) ، یکی از راه های جبر انسان به عبادت و نماز است : امام باقر (ع) – می فرماید : در قیامت اولین چیزی که از انسان محاسبه می شود ، نماز است ، که اگر مورد قبول گرفت ، دیگر اعمال نیک انسان نیز مورد پذیرش قرار خواهد گرفت . کسی که به ائمه هدی (ع) عشق می ورزد ، شایسته است به جلوه های رفتاری آن بزرگواران توجه نموده و از آنان الهام گیرد . » (کلباسی ، 1387 : 36/37)

« تاثیر نماز در پیشگیری و درمان بیماری های روانی و روان تنی :

 نماز ، نمازگزار را از اضطراب و دغدغه دور نگه می دارد . به او آرامش روح و روان می بخشد و بر اثر آرامش روانی ، اعصاب ، قلب ، و دیگر اندام های بدن نیز به راحت و آرام می رسند . نماز یاد خداست و یاد خدا ، قلب را مطمئن می سازد و انواع بیماری هایی را که نفوس انسان ها به آن گرفتار است ، معالجه می کند . نماز طاعت پروردگار است و فرمان بردن از خدا و بندگیش ، آزمندی را می زداید ، روح بی نیازی و توکل به خدا و امید به خدا را در انسان زنده می سازد و او را از تنهایی و بی پناهی و هراس می رهاند ، در دعای کمیل به پیشگاه خداوند عرضه می دارند که : ای آنکه نام او دارو ، یاد او درمان ، و بندگیش توانگری است ! بر کسی که سرمایه اش امید و ساز و برگش گریه به درگاه توست ، مهربانی کن . نماز گزار حقیقی ، پاک نهاد و روشن روان است و روشنی ضمیر و صفای باطن خاصی که او دارد ، رهاورد نماز می باشد . استعمال عطر و بوی خوش که برای نماز سفارش شده است ، یک حالت روانی مطلوب را در نمازگزار ایجاد می کند . نماز انسان را از معنویت سرشار می کند ، غم را می زداید و قلب را از فشار های ناشی از غصه خلاص می سازد ، عناصر موذی ، با یک نماز با روح ، از روح انسان خارج می شوند . بزرگترین نیاز فطری هر کسی آن است که بفهمد از کجا آمده است و اکنون در چه موقعیتی قرار دارد و تکلیفش چیست ؟ و در نهایت به کجا خواهد رفت و مقصد او کجاست ؟ اگر این سه چیز را بفهمد ، گذشته از آن که در صراط مستقیم قرار می گیرد ، احساس آرامشی به او دست می دهد که خود ، یکی از بزرگترین نیاز های فطری اوست .» (راشدی ، 1380 : 71/72)

« ویلیام جیمز آمریکایی ، کتابی دارد ، تحت عنوان (بهداشت روانی) می گوید : بچه هایی که تربیتمذهبی دارند از تخیل قوی تر برخوردارند مسلماً کسانی که از تفکری نیرومند برخوردارند که روحی آرام و متین داشته باشند ، و داشتن یک روح آرام از نتایج مستقیم اعتماد به خدا و نیایش است . اگر بر زندگانی مخترعان ، مکتشفان ، فلاسفه و اندیشمندان بزرگ ، مروری داشته باشیم خواهیم دید که اکثر آنان از یک احساس زیبای مذهبی برخوردار بوده اند . رفتار مذهبی که ناشی از آن احساس است برای ما مسلمانان که پیرو کاملترین مذاهب هستیم ، به شکل نماز تجلی میکند . در کشور ما نیز بیماران روانی فراوانند . وزارت آموزش و پرورش باید از طریق آموزش نماز و ترویج آن برای پیشگیری و درمان بیماری های روانی و تأمین سلامت روحی و فکری جامعه ، کوشش کند و در این زمینه ، بیشترین احساس مسئولیت را از خود نشان دهد » (راشدی ، 1380 : 72/71)

« نماز راهی برای ورود به محیط گسترده ای از نشاط عقلانی :

 پروفسور والترزکوفمان ، استاد دانشگاه یریستول انگلیس  ، می گوید : هنگام ستایش و نیایش ، چنان صمیمیت و اخلاقی در ما ایجاد می شود که در هیچ یک از حالت های عادی میسر نیست . سکوت تنهایی را می شکند و فضای گسترده ای را در پیش روی نیایش کننده باز می کند . احساسات و عواطفی که در گفت و گوهای معمولی با مردم دچار شرم ساری ها و رودربایستی ها می شود ، در اینجا به شکل سپاس گزاری های صمیمانه ، گلایه گزاری های خودمانی و خواهش های دوستانه در می آید . روح آدمی ، پروبال گرفته به آسمان ها پرواز کرده و اوج می گیرد » (راشدی ، 1380 : 143)

نتیجه گیری :

در نتیجه گیری کلی این مطالب می توان دریافت که ، انسان ها با نماز می توانند سیر و سلوک و ریاضت شرعی را به درستی تجربه کنند و با مقاله شدن به خداوند ، تقرب جویند و به مقامات قربی برسند ، این گونه است که مورد تکریم خداوند می شوند و از مقام کریم بهره مند شده و مظهر ربوبیت الهی می شوند . نماز موجب تکفیر و محو گناهان می شود . نماز موجب خشیت قلب مومنان ، بهره مندی از رضوان الهی ، طهارت روح و پاکی اندیشه ، زدودن هرگونه آلودگی و پلیدی نورانیت در سیمای ظاهر و باطن و در نهایت دست یابی به ولایت الهی و خلافت و ظهریت ربوبیت خداوندی می شود . همچنین این مجموعه (نماز) به خوبی ابعاد زندگی را در بر می گیرد و نشان می دهد که نماز چگونه سبک زندگی آدمی را تغییر داده و دگرگون می سازد .

باشد با بهره گیری از نماز افزون بر دست یابی به مقامات عالی انسانی چون خدایی شدن و تقرب جویی به آن از فواید دیگر نماز در زندگی دنیا نیز بهره مند شویم و خود را در حفاظ امن آن قرار دهیم .

کتاب نامه :

1- راشدی ، حسن – (1380) ، نمازشناسی ، جلد اول ، ستاد اقامه نماز .

2- راشدی ، حسن – (1380) ، نمازشناسی ، جلد دوم ، ستاد اقامه نماز .

3- قرائتی ، محسن – (1374) ، پرتوی از اسرار نماز ، جلد اول ، ستاد اقامه نماز .

4- قرائتی ، محسن – (1386) ، پرتوی از اسرار نماز ، جلد اول ، انتشارات وزارت فرهنگی و ارشاد اسلامی ستاد اقامه نماز

5- حجت الاسلام و المسلمین کلباسی ، مجتبی – (1387) ، 110 پرسش درباره نماز ، جلد اول ، انتشارات ستاد اقامه نماز .

5- مکارم شیرازی آیت الله ، ناصر – (1392) ، قرآن کریم ، دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی هنری مساجد با همکاری موسسه شبستان دانش .